Zgodnie z nowym sprawozdaniem dotyczącym paktu na rzecz obszarów wiejskich inteligentne wsie najlepiej sprawdzają się jako procesy rozwoju kierowane przez społeczność, a nie pojedyncze projekty.

Opierając się na doświadczeniach z wdrażania w wybranych państwach członkowskich UE, przeanalizowano w nim modele finansowania, partnerstwa lokalne i praktyczne warunki niezbędne do przekształcenia strategii wspólnotowych w działania.

Wdrażanie inteligentnych wsi w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR) na lata 2023–2027 przybiera różne formy w całej Europie. Niektóre państwa członkowskie wprowadziły specjalne interwencje w zakresie finansowania rozwoju obszarów wiejskich, podczas gdy inne wspierają podejście za pośrednictwem LEADER.

W nowym sprawozdaniu dotyczącym paktu na rzecz obszarów wiejskich przeanalizowano te ustalenia, wyzwania związane z ich wdrażaniem oraz wnioski dotyczące przyszłego wsparcia.

Opierając się na projekcie Smart Rural 27, sprawozdanie opiera się na wywiadach z instytucjami zarządzającymi, lokalnymi grupami działania LEADER, beneficjentami i innymi zainteresowanymi stronami z obszarów wiejskich, a także na pięciu studiach przypadku z Austrii, dwóch z Finlandii, Włoch i Niderlandów. Ustalenia te dostarczają informacji na temat wczesnego wdrażania, a nie kompleksowej oceny wszystkich państw członkowskich.

Inteligentne wioski: proces strategiczny, a nie tylko indywidualne projekty

Głównym wnioskiem jest to, że inteligentne wsie powinny być rozumiane jako procesy rozwoju strategicznego kierowane przez społeczność, a nie jako konkretny instrument finansowania.

Trzy cechy wyróżniają podejście. Po pierwsze, „inteligentne” niekoniecznie oznacza wyłącznie cyfrowe: innowacyjne formy współpracy i usług sprawiają również, że społeczności są „inteligentne”. Po drugie, strategia Smart Village łączy indywidualne działania poprzez wspólną wizję lokalną. Po trzecie, głównym beneficjentem jest sama społeczność wiejska.

Strategie mogą obejmować pojedynczą wioskę, sąsiednie osiedla lub szerszy mikroregion, mniejszy niż obszar LEADER. Utrzymują się jednak różnice w interpretacji tego pojęcia przez instytucje zarządzające, LGD i beneficjentów, w szczególności rozróżnienie między zintegrowanymi strategiami a poszczególnymi projektami.

Jak państwa członkowskie organizują i finansują inteligentne wsie

W sprawozdaniu wskazano dwie główne drogi realizacji: specjalne interwencje w zakresie rozwoju obszarów wiejskich w ramach WPR, w tym działania w zakresie współpracy i inwestycji, oraz wsparcie za pośrednictwem LEADER, z wykorzystaniem lokalnych strategii rozwoju i mechanizmów finansowania LGD.

Ustalenia operacyjne różnią się znacznie.

Finlandia wspiera projekty współpracy za pośrednictwem regionalnych centrów rozwoju gospodarczego i LGD LEADER. Mniejsze projekty wspierane w ramach LEADER są ograniczone do 200 000 EUR i wymagają co najmniej dwóch partnerów lokalnych. Oddzielna dotacja przygotowawcza w wysokości 5 000 EUR pomaga wnioskodawcom w rozwijaniu partnerstw i planów projektów.

Włochy korzystają z interwencji w ramach współpracy. Projekty regionalne wspierają współpracę tematyczną, natomiast LGD mogą włączać inteligentne wsie do swoich istniejących strategii LEADER. Niektóre z nich, w tym LGD Escartons e Valli Valdesi, wspierają wsie w przygotowywaniu indywidualnych lub wspólnych strategii.

Litwa wykorzystuje LGD lub grupy LGD jako koordynatorów parasolowych, skupiając lokalnych partnerów w celu realizacji projektów w ramach wspólnej strategii.

Węgry przeszły od planowanej samodzielnej interwencji do realizacji za pośrednictwem LEADER, odpowiadając na silny popyt wyrażony w lokalnych strategiach rozwoju LGD.

Wśród państw wspierających inteligentne wsie wyłącznie za pośrednictwem LEADER Grecja ustanowiła podejście dwuetapowe: przygotowanie planów działania na rzecz inteligentnych wsi, a następnie opcjonalne finansowanie wdrażania.

Raport nie identyfikuje jednego preferowanego modelu. Istotne jest to, czy zasady finansowania i zarządzania umożliwiają udział społeczności, planowanie strategiczne i skoordynowane działania.

Od przygotowania do wdrożenia: co robi różnicę?

W publikacji wskazano wczesne przygotowanie jako istotny czynnik jakości inicjatyw Smart Village. Społeczności potrzebują czasu, porad, ułatwień i wzajemnego uczenia się, aby określić priorytety i budować partnerstwa.

Jednym z rozwiązań jest specjalne finansowanie przygotowawcze. Oprócz dotacji Finlandii w sprawozdaniu podkreślono wsparcie dla rozwoju koncepcji inteligentnych wsi w Polsce, ustaleń przygotowawczych planowanych na Węgrzech oraz uproszczonych form kosztów w Grecji.

Jednak samo finansowanie jest niewystarczające. Ułatwienia dla społeczności wymagają stałego zaangażowania, wiedzy fachowej i budowania zaufania. Lokalne grupy działania mogą zapewnić takie wsparcie, ale nie zawsze dodatkowym obowiązkom towarzyszy odpowiedni personel lub zasoby.

Kolejnym wyzwaniem jest zapewnienie, że strategie prowadzą do wdrożenia. Społeczności mogą wahać się przed inwestowaniem w planowanie partycypacyjne bez realistycznych możliwości finansowania.

Możliwe rozwiązania obejmują wspólne przygotowanie finansowania i wstępne działania, rezerwację budżetów wykonawczych lub zapewnienie zatwierdzonym strategiom preferencyjnego dostępu do późniejszego finansowania. W sprawozdaniu wskazano przykłady takich rozwiązań w kilku państwach członkowskich.

Rola LEADER i wielopoziomowego sprawowania rządów

LGD LEADER wnoszą wiedzę terytorialną, ugruntowane partnerstwa i doświadczenie w rozwoju kierowanym przez społeczność.

W publikacji dokonano jednak rozróżnienia między finansowaniem poszczególnych projektów Smart Village za pomocą standardowych procedur LEADER a pomaganiem społecznościom w opracowywaniu i wdrażaniu zintegrowanych strategii. Ten ostatni wyraźniej pokazuje charakterystyczny wkład inteligentnych wsi.

Zarządzanie musi również równoważyć odpowiedzialność społeczności ze skuteczną koordynacją. Zgodnie z zasadą pomocniczości odpowiedzialność powinna pozostać bliska społecznościom, natomiast władze regionalne mogą zapewnić finansowanie, koordynację i wsparcie dla wyzwań wykraczających poza poszczególne osiedla.

Lekcje dla przyszłego wsparcia Smart Village

Powtarzające się bariery obejmują różne interpretacje koncepcji, nierówne zdolności lokalne, niewystarczające zasoby na ułatwienia, trudności z zapewnieniem współfinansowania i niepewność co do finansowania wdrażania.

Pięć studiów przypadku ilustruje różne podejścia, od współpracy energetycznej w Austrii i cyfryzacji i gotowości w Finlandii po ułatwianie rozwoju społeczności w Niderlandach i opracowywanie strategii za pośrednictwem włoskiej LGD.

Na podstawie tych ustaleń w sprawozdaniu określono sześć kluczowych wniosków na potrzeby przyszłego wsparcia inteligentnych wsi:

1. Inteligentne wioski są definiowane przez strategiczny proces społeczności.
2. Przygotowanie określa jakość strategii i działań Smart Village.
3. Ułatwienia wspólnotowe są odrębnym zadaniem wymagającym własnych zasobów.
4. LEADER ma kluczowe znaczenie, ale jego wartość dodana zależy od zastosowanego modelu.
5. Strategie inteligentnych wsi wymagają wiarygodnej ścieżki finansowania do wdrożenia.
6. Inteligentne wsie stosują unijną zasadę pomocniczości, wspieraną przez wielopoziomowe sprawowanie rządów.

Wnioski te podkreślają znaczenie wzmocnienia warunków rozwoju kierowanego przez społeczność, a nie przyjęcia jednolitego modelu wdrażania.

Ustalenia zawierają praktyczne spostrzeżenia dla instytucji zarządzających, LGD i zainteresowanych stron z obszarów wiejskich na temat przygotowywania i wdrażania inicjatyw na rzecz inteligentnych wsi, w tym w okresie po 2027 r.

Autor: Urząd Wsparcia Paktu na rzecz Obszarów Wiejskich
Użyto tłumaczenia maszynowego.

źródło: Platforma wspólnotowa paktu na rzecz obszarów wiejskich